Nadwrażliwość i podwrażliwość dotykowa u dzieci. Skąd się bierze i co z nią robić?

Dziecko z zaburzeniami integracji sensorycznej – co robić?

Czucie-

„to zdolność odbierania i rozpoznawania bodźców dotykowych przez skórę” (Kathy HEYDT, Monika ALLON). Modalność dotykowa towarzyszy nam i rozwija się już przed urodzeniem. Dziecko w momencie poznawania świata wykorzystuje jako pierwszy zmysł dotyku. Wrażenia czuciowe odbierane są przez obszary czuciowe mózgu dzięki skórze, która uznawana jest „(…)za największy narząd zmysł naszego ciała(…)” (Violet F. Maas, 1998).

Dotykowa informacja sensoryczna ma duży wpływ na rozwój orientacji w schemacie ciała, koordynację ruchową i wzrokowo- ruchową, sprawność manualną oraz praksję. Dzięki niej możliwe jest uzyskanie adekwatnej reakcji adaptacyjnej.

Układ dotykowy oddziałuje także na inne układy stanowiąc dla nich „bazę” rozwoju. W związku z tym pobudza wiele  różnych poziomów i obszarów w mózgu. Bodźce czuciowe biegną bezpośrednio i pośrednio do mózgu, przechodzą przez twór siatkowaty w pniu mózgu. Przez wzgórze docierają do kory somatosensorycznej (czuciowej).

Wg Ayres: „stopień integracji systemu dotykowego jest dobrym wskaźnikiem
integracji sensorycznej.” (Violet F.Maas). Przy obniżonym poziomie percepcji dotykowej występują następujące problemy w:

  • rozpoznawaniu przedmiotów dotykiem bez udziału wzroku
  • dokładnym określeniu miejsca dotyku
  • rozpoznawaniu bodźca dotykowego w relacjach przestrzennych
  • orientacji w schemacie ciała

Według teorii Head’a układ nerwowy dysponuje dwoma układami odpowiedzialnymi za odbieranie bodźców. Należy do nich  układ protopatyczny, spełniający funkcję obronną oraz układ epikrytyczny funkcję różnicującą. Stymulacja układu protopatycznego powoduje odpowiedź ruchową na dany bodziec. Odpowiedzialny jest także za pojawianie się okreslonych stanów emocjonalnych (zawsze negatywnych).

Układ epikrytyczny odpowiada za interpretację bodźca dotykowego nadając jemu znaczenie.

Warunkiem prawidłowego funkcjonowania człowieka jest równowaga między układem protopatycznym a epikrytycznym. W momencie, gdy przeważa układ protopatyczny zauważalna jest nadaktywność ruchowa, nadpobudliwość. Związany jest z tym brak komfortu, do którego mogą dołączyć problemy somatyczne. Przy dominacji pierwszego układu (czyli protopatycznego) można spodziewać się opóźnień w rozwoju sensoryczno- motorycznym a także zaburzenia w procesie sensorycznej integracji.

Nasuwa się pytanie, w jaki sposób przekazują bodźce oba układy? Otóż do wzgórza dochodzą dwa szlaki nerwowe. Wstęgą przyśrodkową przewodzone są bodźce rozróżniania bodźców dotykowych, natomiast zmiany temperatury i bodźce bólowe, bodźce protopatyczne drogą wzgórzowo- rdzeniową. Informacja przewodzona biegnie dwutorowo, ponieważ obie drogi „schodzą się” w obszarze wzgórza osiągając obszar w korze mózgowej. Większość włókien „biegnie” do zakrętu przedśrodkowego a niektóre zatrzymując się na tym etapie powodując nieprzyjemne bodźce czuciowe. Istotne jest aby oba układy pozostawały w równowadze. W sytuacji przewagi układu protopatycznego organizm będzie reagował w sposób obronny. Tak jak wyżej wspomniałam będzie powodował nadpobudliwość, brak komfortu oraz zaburzenia somatyczne (Violet F. Maas).

Zmiany pobudzenia Ośrodkowego Układu Nerwowego w odpowiedzi na stymulację sensoryczną z otoczenia. U dziecka prawidłowo reagującego na bodźce sensoryczne zauważalne są zmiany w aktywności układu nerwowego, które po pewnym czasie wracają do optymalnego położenia. Bodźce docierające do niego są skumulowane.

Inaczej wygląda zachowanie u dziecka z obronnością sensoryczną  (w tym przypadku: obronność dotykowa). Wiąże się ona z nadwrażliwością na bodźce- wówczas reakcja OUN jest niewspółmiernie wysoka (osiąga się natychmiast wysoki próg pobudzenia) w stosunku do bodźca i nie możliwy jest do osiągnięcia stan optymalnej pracy układu nerwowego. W przypadku obronności dotykowej, dominuje wówczas reakcja układu czuciowego protopatycznego. Obronność zmysłowa może dotyczyć oprócz dotyku także słuchu i wzroku (Violet F. Maas, 1998).

W takiej sytuacji reakcja OUN polega na ucieczce od drażniącego(docierającego) bodźca. Dzieje się tak w momencie, gdy układ nerwowy napotyka jakieś trudności lub zagrożenie. Z obronną reakcją na bodźce dotykowe występuje także nadpobudliwość i zaburzenia koncentracji uwagi. Obronność dotykowa świadczy o dysfunkcji integracji sensorycznej (Violet F. Mass).

Symptomami nadwrażliwości dotykowej są:

  1. Unikanie, postawa wycofująca się na dotyk
  2. Unikanie dotykania twarzy; czasem niechęć do mycia twarzy.
  3. Unikanie zabiegów stomatologicznych- nie z powodu bólu lecz z powodu niechęci do manipulacji w obrębie twarzy i ust.
  4. Niechęć do czesania włosów i obcinania paznokci.
  5. Zła reakcja na dotyk podczas ubierania. W tym przypadku występuje preferencja bycia ubranym „od stóp do głów”.
  6. Dziecko nie lubi być dotykane przez inne dzieci (nawet podczas siedzenia w ławce szkolnej).
  7. Podejście od tyłu traktowane jest jako zagrożenie bardziej niż dla innych.
  8. Trzymanie długopisu opuszkami palców. Często dziecko nie lubi łapania piłki.
  9. Dziecko nie lubi malowania palcami.
  10. Nietolerancja pewnej konsystencji pokarmów.
  11. Cechą charakterystyczną jest unikanie typu: „nie chcę tego robić”.
  12. Hiperaktywność.
  13. Obniżony próg tolerancji na bliskość drugiej osoby.
  14. Dziecko lubi obszerne ubrania, długie rękawy.
  15. Nadwrażliwość na pewne materiały.
  16. Dziecko nie znosi wkładania rąk do piasku, kaszy, unika lepienia.

Jeżeli  wyżej wymienione objawy wystąpią w 50% można mówić o nadwrażliwości układu dotykowego. Nadwrażliwość może dotyczyć czasem wybranego obszaru ciała.

Jeden obszar ciała może wykazywać nadwrażliwość a drugi podwrażliwość (Violet F.Mass).

Zaburzenia w rejestracji  bodźców sensorycznych, powodujących (wywołujących) zbyt niską (nieadekwatną) reakcję do siły bodźca nazywane są podwrażliwością.

 

W tym przypadku docierający bodziec powoduje nieznaczne podniesienie aktywności układu nerwowego, ale dolna granica pobudzenia nie jest nigdy przekroczona.

 

Typowymi objawami podwrażliwości dotykowej są:

  1. Buzia usmarowana jedzeniem.
  2. Brak wyczucia w rękach- dzieci często psują zabawki; mocno naciskają na papier.
  3. Częste okaleczenia własnego ciała.
  4. Ujemny test grafestezji (czucie na skórze)- nie umiejętność różnicowania kształtów rysowanych na skórze (notatki własne).

Oprócz czucia powierzchownego(eksteroceptywnego) odbieranego przez receptory skórne zwrócić uwagę należy na „zmysł odczuwania siebie samego” o czym pisał Charles Sherrington- brytyjski neurofizjolog (Violet F. Mass, 1998). Mowa tu o czuciu głębokim- proprioceptywnym. Proprioreceptory zlokalizowane są w włóknach mięśniowych, stawach, więzadłach i ścięgnach. Receptory te dostarczają informacji o ruchu- jaki został wykonany i jakie jest położenie naszego ciała. Oprócz tego tzw. „ciche proprioreceptory” odpowiadają za utrzymywanie wyprostnej pozycji ciała. Do spełniania tej roli potrzebne jest odpowiednie napięcie mięśniowe- by ciało nie było zwiotczałe, ani zbyt sztywne.

Modulacja bodźców dotykowych ma duże znaczenie dla funkcjonowania mózgu: „Bodźce dotykowe karmią i odżywiają mózg.”(Violet F. Mass, 1998). Dzięki nim możliwa jest ocena przetwarzania i integrowania przez mózg innych docierających bodźców.

Deficyty występujące podczas przetwarzania bodźców dotykowych skorelowane są z: dyspraksją (trudności w planowaniu ruchu), brakiem koordynacji ruchów oraz trudnościami: w czytaniu, samoorganizacji i koncentracji uwagi.

Niedostatek doświadczeń sensorycznych: słuchowo- dotykowo- kinestetycznych
powoduje nieodwracalne często zaburzenia w zakresie formowania się podstawowych struktur emocjonalnych i poznawczych (M. Orkan- Łęcka, 1980).